Nederland staat aan de vooravond van een infrastructuur-crisis, luidt de waarschuwing van de Algemene Rekenkamer in de ‘Staat van de rijksverantwoording 2025’. De rekening voor onderhoud, versterking en vervanging van verkeers- en spoorbruggen, wegen, spoorlijnen en waterwerken is inmiddels zo fors opgelopen dat de nationale veiligheid en militaire mobiliteit in het land op het spel komen te staan, meent de nationale toezichthouder op overheidsbeleid- en financiën.
Zo komen Rijkswaterstaat en ProRail, de twee grote infra-organisaties, per 2025 gezamenlijk tientallen miljarden euro’s tekort. Rijkswaterstaat ziet zich voor het tijdvak 2025 tot 2039 gesteld voor tekort van ruim 20 miljard voor het onderhoud en de noodzakelijke vernieuwing van het hoofdwegennet. Voor het hoofdvaarwegennet en het hoofdwatersysteem mist de landelijk beheerder over dezelfde periode nog eens 11 miljard euro, respectievelijk 3 miljard euro. Bij ProRail is het gat in de meerjarenbegroting volgens de Rekenkamer van vergelijkbare omvang. Het budgettekort van de beide organisaties tezamen gaat de komende 15 jaren oplopen tot (ver) boven 34 miljard.
Neerwaartse spiraal
Dat het financiële tekort al jaren toeneemt en de komende jaren blijft toenemen, zit ‘m volgens de Algemene Rekenkamer mede in het uitstel van onderhoud of vernieuwing. Hierdoor worden problemen niet, niet tijdig of niet afdoende opgelost en nemen ze verder in ernst en omvang toe. ‘Elke euro die nu niet in een brug of sluis gaat, kost later twee euro’, aldus de Rekenkamer.
Het patroon van uitstellen en oplappen is bovendien hardnekkig structureel, vindt de Algemene Rekenkamer. Al jaren lang krijgen tijdelijke maatregelen meer dan eens de voorkeur boven noodzakelijke, permanente ingrepen en worden werkzaamheden maar al te vaak op de lange baan geschoven. Hierdoor loopt de conditie van infrastructurele voorzieningen verder terug, nemen storingen toe en groeit het risico op onverwacht falen van vitale verbindingen.
Pijnlijke prioriteiten
De consequenties van het ‘pappen en nathouden’ laten zich volgens de Rekenkamer bijvoorbeeld voelen bij oudere bruggen en viaducten. Afgelopen jaren zijn bij tientallen exemplaren constructieve gebreken geconstateerd. Bij dergelijke aantallen en de gegeven financiële mogelijkheden is het Ministerie van Infrastructuur genoodzaakt om pijnlijke prioriteiten te stellen, zoals verlengd of aanvullend toezicht of tijdelijke ingrijpen ter borging van de veiligheid in plaats van die definitieve interventie die het kunstwerk nodig heeft. Met de wetenschap dat de druk op de instandhoudingsopgave alleen maar oploopt, is transparantie over die keuzes in elk geval onontbeerlijk, aldus de Rekenkamer.
Méér dan een centenkwestie
Bij Rijkswaterstaat zijn de perikelen niet alleen financieel van aard, stelt de Rekenkamer. Naast geldgebrek, worstelt de dienst met een verouderend areaal in combinatie met voortdurende toename van de gebruiksintensiteit en daarmee de belastingen, met klimaatverandering, stikstofproblemen, een krappe arbeidsmarkt en met een beperkte beschikbaarheid van grondstoffen en producten, die er bovendien niet goedkoper op worden. Om zich hieraan te ontworstelen, heeft de organisatie een ingrijpend reorganisatieprogramma op touw gezet: ‘Samenhangend Toekomstperspectief’, dat dient te resulteren in effectiever en efficiënter werken zónder inzet van extra personeel.
Het inkoopbeheer van de organisatie toont inmiddels zichtbare verbetering, constateert de Algemene Rekenkamer na het Verantwoordingsonderzoek over 2025. Maar daarmee kan Rijkswaterstaat nog niet rustig achteroverleunen. Vooralsnog schort ’t volgens de Rekenkamer aan tijdige publicatie van contractwijzigingen, volledigheid van contractregisters en opvolging van interne controles. Ook de aanbestedingen van de rijksdienst lopen nog niet op rolletjes.
Kabinet aan zet
Toch ligt de bal volgens de Rekenkamer vooral bij de regering. Bewindvoerders dienen nu eindelijk de structurele keuzes te maken die de instandhoudingsopgave binnen de Nederlandse infrastructuur al jaren vereist. Deze opgave overstijgt al lang en breed het niveau van ‘begrotingstechnisch ongemak’. Veroudering, klimaatverandering, personeelsgebrek en sinds enkele jaren ook de gevolgen en risico’s van geopolitieke spanningen en conflicten, stapelen zich op binnen een systeem dat al jaren onder-gefinancierd functioneert.
Kansrijke NAVO-norm
De actuele NAVO-norm zou echter best eens financieel soelaas kunnen bieden, vermoedt de Rekenkamer. Deze norm stelt dat elk NAVO-land (minimaal) 5 procent van het bruto binnenlands product dient te reserveren voor defensie. Een deel van dit (extra) defensiegeld mag worden gestoken in ‘kritische infrastructuur’. Laten meerdere corridors van de internationale veiligheidsorganisatie nu over Nederlands grondgebied lopen. Wegen, spoorlijnen, bruggen, sluizen, tunnels, havens, ze moeten geschikt zijn en blijven voor militaire transporten.
Het ministerie van IenW is inmiddels gestart met een inventarisatie van projecten die binnen de NAVO-norm vallen. Daarbij kijkt het departement naar maatregelen op auto-, spoor- en vaarwegen, maar ook naar de gewenste versterking van de weerbaarheid op de Noordzee.
Hoeveel geld er werkelijk naar infrastructuur gaat, is volgens de Rekenkamer nog niet duidelijk. Daarvoor is ’t ook nodig om duidelijke kaders te stellen voor investeringen die wel of niet onder de norm vallen. Pas dan kan de instandhoudingsopgave voortvarend worden opgepakt.
