De Europese Commissie werkt momenteel aan de herziening van de regels voor het aanbesteden door overheden in de landen van de EU. De herziening betreft onder meer alle aanbestedingen van bouwkundige en civieltechnische werken. Willem Janssen, bijzonder hoogleraar aanbestedingsrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen en Universiteit Utrecht, heeft er duidelijke opvattingen over. De herziene regels zouden in zijn optiek veel meer dwingend moeten zijn. ‘Overheden, ook in Nederland, moeten hun inkoopkracht meer benutten om de samenleving meer duurzaam en sociaal te maken.’
Alleen al de Nederlandse overheid schrijft elk jaar voor zo’n 110 miljard euro aan opdrachten uit binnen de sectoren zorg, ICT en bouw, doorgaans via openbare aanbestedingen. De mogelijkheden om via deze aanbestedingen ook maatschappelijke doelen te bereiken, blijven goeddeels onbenut, vindt Willem Janssen. De hoogleraar Aanbestedingsrecht en universitair hoofddocent constateert dat overheden nog weinig gebruik maken van de ruimte die de huidige richtlijnen (uit 2014) bieden om bij aanbestedingen sociale en duurzame eisen en voorwaarden te stellen. ‘Dat komt omdat ’t vrijwillig is. Ik denk dat we nu in de fase zijn gekomen dat we de regelgeving moeten aanscherpen en overheden die kant op moeten duwen’, aldus Janssen. ‘Nieuwe aanbestedingsregels moeten de vrijblijvendheid voorgoed doorbreken.’
Zo zouden de overheid, zeker bij de miljoenenopdrachten, standaard eisen dienen te formuleren rond CO2-neutraliteit, mede gezien de ambitieuze nationale klimaatdoelen van diezelfde overheid. ‘Nu is het voor bedrijven die zelf wél investeren in duurzame productie of in personeel met een afstand tot de arbeidsmarkt, juist een nadeel. Ze moeten hun maatschappelijke en duurzame ambities weglaten om op prijs te kunnen concurreren met partijen die zulke doelstellingen niet hebben. Nieuwe aanbestedingsregels die duurzaamheid verplicht stellen, zouden dat probleem wegnemen’, stelt Janssen.
Koudwatervrees
Dat strengere eisen de markt zouden afschrikken, is volgens Janssen een ongegronde angst. ‘Het bedrijfsleven wil juist van de overheid dat ze meer de regie neemt en in aanbestedingsprocedures duidelijk maakt wat ze wil. Bij de herziening streeft de Europese Commissie ernaar om de lidstaten straks minder ruimte te geven om de sociale en duurzaamheidseisen vrijblijvend te houden. Dat is precies de kant die ’t op moet gaan, vindt Janssen. ‘Meer dwang, meer resultaat. Want de markt zegt: daag ons nu uit. En koplopers kunnen dan ook verder gaan met hun ambities’.
Boter bij de vis
Janssen onderkent het risico dat strengere eisen de respons op aanbestedingen kan verminderen. ‘Afgelopen jaar waren er overheidsopdrachten waarop vrijwel geen enkel Nederlands bedrijf of consortium inschreef, zoals de renovatie van de Van Brienenoordbrug. Er zal dan ook dan ook boter bij de vis moeten komen. Het wordt duurder, maar dat hoort erbij. Maar uiteindelijk wil je dat de markt wakker wordt en duurzamer gaat produceren. De overheid moet bereid zijn meer te betalen als zij via nieuwe aanbestedingsregels ook meer eist van haar leveranciers.’
Focus verleggen
De huidige focus op de laagste prijs gaat volgens Janssen ten koste van bredere maatschappelijke waarden. De balans kan ten gunste veranderen als overheden verplicht worden om bij aanbesteding ook duurzaamheid en sociale impact te eisen en toetsen. ‘Gezien de uitdagingen op geopolitiek- en klimaatniveau moeten we de regelgeving aanscherpen’, aldus Janssen.
Hoe ver Europa hierin wil gaan, moet dit jaar blijken. Het werkprogramma 2026 van de Europese Commissie belooft de lancering van een wetgevingsvoorstel in de loop van dit jaar. Nog onduidelijk is of de gewijzigde regels worden vervat in een richtlijn of in een verordening. Een Europese richtlijn zou nog door de lidstaten in nationale wetgeving moeten worden omgezet. Hierdoor kunnen inhoudelijke verschillen tussen landen ontstaan. Bovendien gaat er extra tijd mee gemoeid. In Nederland vraagt dat om een herziening van de Aanbestedingswet 2012. Een verordening biedt uniforme regels binnen de EU en is direct in alle lidstaten van kracht.
De ontwikkelingen rond de herziening zijn te volgen via de website van PIANOo Expertisecentrum Aanbesteden.
Foto: Van Brienenoordbrug, Rotterdam (© Kloet Fotografie). Rijkswaterstaat heeft begin deze maand het eerste contract voor vernieuwing van de Van Brienenoordbrug gegund aan FCC Construcción. De overeenkomst behelst de vernieuwing van de oostelijke en middelste kleppen van de 60 jaar oude basculebrug, inclusief aandrijvingsmechanisme en bedienings-, bewakings- en besturingssystemen. De werkzaamheden starten naar verwachting volgend jaar en nemen vijf jaar in beslag.
